Prawo

Prawa pacjenta wiążą się ściśle z szeroko rozumianymi prawami człowieka oraz są konsekwencją ewolucji, jaka dokonała się w ostatnim półwieczu w sferze tych praw. Prawo do ochrony zdrowia jest uznane obecnie za jedno z podstawowych praw człowieka i dotyczy głównie uzyskania niezbędnej pomocy medycznej w razie choroby lub urazu oraz świadczeń medycznych zapobiegających chorobie, trwałemu kalectwu i śmierci.

W Polsce prawa pacjenta zostały sformułowane w Konstytucji, ustawach oraz przepisach dotyczących funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej. 11 grudnia 1998 roku minister zdrowia ogłosił w formie komunikatu Kartę Praw Pacjenta (1). Dokument ten nie stanowi odrębnej ustawy, jest tylko zbiorem istniejących już reguł prawnych, które zostały zebrane z różnych regulacji prawnych o różnej randze m.in. z Konstytucji: ustawy o zakładach opieki zdrowotnej, o ochronie zdrowia psychicznego, a także ustawy o zawodzie lekarza (UZL) (2) oraz o zawodach pielęgniarki i położnej (3). Chociaż regulacje prawne w zakresie praw pacjenta obowiązujące w Polsce nie odbiegają w znaczący sposób od tych przyjętych w większości krajów europejskich, to respektowanie ich w naszym kraju budzi wiele zastrzeżeń, ponieważ bardzo często są łamane.

PRAWA PACJENTA W PRAKTYCE

Nierespektowane są nie tylko prawa związane z nakładami finansowymi na opiekę zdrowotną, ale także prawa niewymagające wydatków finansowych. W szczególności naruszane jest prawo do informacji, do wyrażania zgody na podejmowane działania medyczne, do intymności i poszanowania godności. Coraz częstsze są procesy sądowe oraz skargi składane przeciwko pracownikom służby zdrowia.

Aby prawa pacjenta były realizowane i przestrzegane przez pracowników służby zdrowia, niezbędna jest znajomość przepisów prawnych i norm etycznych z tej dziedziny. Poza tym stopień upowszechniania wiedzy o prawach pacjenta w samym społeczeństwie także pozostawia wiele do życzenia. To przede wszystkim pacjenci powinni być zainteresowani swoimi prawami, gdyż właściwe ich egzekwowanie powinno doprowadzić do zmiany podejścia świadczeniodawców usług zdrowotnych (z przedmiotowego na podmiotowy stosunek do pacjenta), zapewnić wysoką jakość świadczeń oraz wymusić przestrzeganie zasad kodeksów etyki zawodowej przez pracowników ochrony zdrowia i uświadomić im zakres odpowiedzialności, jakiej podlegają.

Obowiązujące w Polsce przepisy regulujące kwestię zgody chorego na leczenie są podobne do zasad funkcjonujących w całej Europie. Zgoda powinna oznaczać dobrowolną, nieprzymuszoną decyzję podjętą przez osobę zdolną do świadomego wyrażenia woli po uzyskaniu odpowiednich informacji (4). Przeprowadzenie działań medycznych bez takiej zgody czyni je bezprawnymi, gdyż „zgoda stanowi sedno leczenia jako wspólnego przedsięwzięcia pacjenta i lekarza”.

Prawo pacjenta do informacji
Zgodnie z art. 31 UZL pacjent ma prawo uzyskać od lekarza przystępną informację o stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczeniu, przewidywalnych następstwach, wynikach i szansach leczenia. Pacjent decyduje, komu lekarz udziela tych informacji oraz: może nie chcieć otrzymywać informacji o tym, co mu dolega, może zażądać od lekarza informacji o swoim stanie zdrowia, jeżeli sądzi, że lekarz nie informuje go z uwagi na jego dobro.

Prawo do informacji wynika z konstytucyjnego prawa jednostki do stanowienia o sobie oraz do ochrony swej integralności. Informacja powinna być udzielana w sposób przystępny. Pacjent ma prawo wiedzieć, kto jest jego lekarzem prowadzącym i mieć możliwość wypytania go o wszystko, co go niepokoi. Pacjent ma prawo domagać się, by wyjaśniano mu celowość podawania leków i powody wszystkich zabiegów podejmowanych wobec niego. W świetle art. 19 ust. 1 pkt 2 ZOZ (5) pacjent
ma prawo do informacji o swoim stanie zdrowia. Prawodawca nie sprecyzował terminu „informacje o swoim stanie zdrowia” ani nie wprowadził żadnych ograniczeń w jej dostępności. Ponadto, pacjent ma prawo do uzyskania odpowiedniej informacji jako przesłanki wyrażania zgody na udzielenie określonych świadczeń zdrowotnych lub ich odmowy (art. 19 ust. 1 pkt 3 ZOZ). Oznacza to, że informacja, którą pacjent ma uzyskać, ma być pod względem ilości i rodzaju „odpowiednia” do tej czynności, jakiej ma się on poddać. Formalnie te postanowienia odnoszą się jedynie do pacjentów przebywających w każdym zakładzie opieki zdrowotnej.

Natomiast w świetle art. 31 ust. 1 UZL obowiązkiem lekarza (niezależnie czy miejscem udzielenia świadczenia medycznego jest zakład opieki zdrowotnej czy miejsce poza zakładem opieki zdrowotnej) jest respektowanie prawa pacjenta do informacji: o jego stanie zdrowia, rozpoznaniu, proponowanych oraz możliwych metodach diagnostycznych, leczniczych, dających się przewidzieć następstwach ich zastosowania albo zaniechania, wynikach leczenia i rokowaniu. Jest to ustawowy i obligatoryjny zakres przedmiotowy prawa do informacji, zatem nie podlega swobodnemu uznaniu przez lekarza.

Należy szczególnie podkreślić powinność informowania „o proponowanych oraz (innych) możliwych metodach” postępowania, a także „o następstwach ich zastosowania albo zaniechania” (art. 31 ust. 1 UZL). Ilekroć możliwe jest zastosowanie dwóch lub więcej alternatywnych metod postępowania, informacja ma obejmować nie tylko tę spośród nich, którą lekarz zalecałby pacjentowi, ale także pozostałe metody leczenia. Należy także wyjaśnić przewidywane wyniki pozytywne i skutki negatywne zastosowania każdej z metod leczenia, a także efekt niezastosowania żadnej.

Obowiązek udzielenia informacji obciąża lekarza i on wywodzi z tego skutki prawne, zatem spoczywa na nim dowód wykonania tego obowiązku (art. 6 KC). Dowodem mogą być odpowiednie zapisy w historii choroby wraz z podpisem pacjenta, wręczone mu informacje pisemne lub zeznania świadków.

Lekarz musi udowodnić, że udzielone przez niego informacje o ryzyku i skutkach zabiegów lekarskich lub badań diagnostycznych stanowiły podstawę zgody pacjenta na ich dokonanie lub odmowy zgody (6). Zgoda, która nie jest „objaśniona”, jest wadliwa, wskutek czego lekarz działa bez zgody i naraża się na odpowiedzialność cywilną za szkodę wyrządzoną pacjentowi, nawet gdy postępuje zgodnie z zasadami sztuki lekarskiej.

Prawo pacjenta do tajemnicy informacji z nim związanych
Prawo to jest ściśle powiązane z prawem pacjenta do domagania się przestrzegania prywatności. Prywatność jest pojęciem szerokim, obejmującym życie prywatne, tajemnicę komunikowania się oraz wszelkie informacje dotyczące danej osoby. Tajemnica lekarska dotyczy wszelkich faktów i informacji o stanie zdrowia i leczeniu, a także faktów z życia prywatnego, rodzinnego i zawodowego pacjenta (7).

Prawa pacjenta są częścią praw człowieka i mają za zadanie chronić wszystkich chorych przebywających w zakładach opieki zdrowotnej m.in. przed ujawnieniem informacji, jakie przekazał lekarzowi podczas badania podmiotowego i przedmiotowego. Zgodnie z tymi prawami lekarz jest zobowiązany do zachowania w tajemnicy wszystkich wiadomości, jakie uzyskał o chorym podczas wykonywania czynności terapeutycznych, nawet po śmierci pacjenta (8).

O obowiązku zachowania przez lekarza tajemnicy mowa jest już w przysiędze Hipokratesa. Tajemnica lekarska należy też, obok tajemnicy adwokackiej, dziennikarskiej i spowiedzi, do najbardziej chronionych, co przejawia się np. w poważnym ograniczeniu możliwości zwolnienia lekarza z obowiązku jej zachowania nawet w postępowaniu karnym.

Tak jak inne tajemnice zawodowe, tajemnica lekarska nie ma na celu ochrony sumienia lekarza i jego komfortu psychicznego, ale przede wszystkim ochronę praw pacjentów. Prawem pacjenta jest bowiem zachowanie w tajemnicy informacji związanych z jego leczeniem, przede wszystkim zaś informacji o stanie jego zdrowia, a czasem nawet o samym fakcie leczenia.

W odniesieniu do zakresu podmiotowego stwierdzić należy, że tajemnica lekarska obowiązuje w zasadzie w odniesieniu do wszystkich osób i innych podmiotów poza samym pacjentem. W szczególności tajemnica lekarska nie pozwala także na przekazywanie informacji uzyskanych w związku z wykonywaniem zawodu lekarza innym pracownikom zakładu opieki zdrowotnej – od personelu medycznego począwszy, na administracji skończywszy – jeżeli nie uczestniczą oni w procesie leczenia (9).

Tajemnicą lekarską objęte są także informacje o pacjencie uzyskane przy okazji leczenia, a obejmujące na przykład informacje o jego sytuacji rodzinnej, majątkowej, wykonywanej pracy. Istotne jest tylko, aby informacje te uzyskane były w związku z zawodowymi kontaktami lekarza. Pielęgniarka, podobnie jak lekarz, nie jest związana tajemnicą (co do zasady) w stosunku do samego pacjenta
i na jego żądanie może mu udzielać informacji o jego stanie zdrowia. W wypadku, kiedy pacjent jest nieletni lub ubezwłasnowolniony, ewentualnie nieprzytomny lub niezdolny do zrozumienia znaczenia informacji, tajemnica lekarska nie obowiązuje w stosunku do osób, które mają prawo do wyrażania zgody za pacjenta na wykonywanie zabiegów medycznych, co odnosi się do przedstawiciela ustawowego lub opiekuna faktycznego (art. 31 UZL).

*Studentka studiów doktoranckich Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach

Kontakt
k.wojcikgl@wp.pl

Powrót do listy