Higienistka

Asertywność jest umiejętnością obrony, egzekwowania i realizacji indywidualnych celów, z zachowaniem szacunku do drugiej osoby, bez naruszania jej praw i granic.

Współcześnie stawiane są przed nami nowe wyzwania, rośnie również indywidualna potrzeba rozwoju. Okazje się, że często nie potrafimy w pełni zrealizować własnych zamierzeń. Mamy wrażenie, że czegoś nam brakuje, że za dużo jest walki i konfrontacji albo rezygnacji z siebie i ze swoich potrzeb. Pewnego razu rozmawiałem z kobietą, która wyznała: „Już dłużej tak nie mogę, nie ma w moim życiu miejsca dla mnie, nie pamiętam, kiedy ostatnio miałam po prostu czas dla siebie, wszyscy coś ode mnie chcą, a ja po prostu nie umiem im powiedzieć nie, świetnie dbam o potrzeby innych, a nie potrafię zadbać o siebie”. W jej przypadku brak umiejętności odmawiania doprowadził do tego, iż realizując potrzeby innych, zanegowała potrzeby własne.

Inna osoba powiedziała mi, że ma trudność z pacjentami nieprzychodzącymi na umówione wizyty. Nie wie, jak zwrócić pacjentowi uwagę, aby go nie urazić. Zapytałem, co więc robi w takiej sytuacji – okazało się, że strategia zachowania polegała na takim skonstruowaniu przekazu, aby ta osoba się „domyśliła” zarówno konsekwencji, jakie wynikają z jej nieprzychodzenia, a także jakie w związku z tym są oczekiwania w stosunku do niej. Czy pacjent rzeczywiście się domyśli? Bardzo często okazuje się, że zrozumie takie zachowanie asystentki następująco: „nic się nie stało i nie ma problemu”. Czy to zmobilizuje pacjenta do dotrzymywania terminów w przyszłości? Skoro takie zachowanie nie jest efektywne, to gdzie szukać pomysłu na bardziej skuteczne strategie? Jak rozwiązać konflikt pomiędzy koncentracją na sobie a koncentracją na innych? Jak postępować, aby pogodzić z jednej strony moje potrzeby i jednocześnie uwzględnić potrzeby innych? Szukając tych odpowiedzi, warto wdrożyć w swoim życiu prywatnym i zawodowym ideę asertywności.

CZYM JEST ASERTYWNOŚĆ?

Asertywność jest umiejętnością obrony, egzekwowania i realizacji indywidualnych celów z zachowaniem szacunku do drugiej osoby, bez naruszania jej praw i granic. To umiejętność komunikowania wyprost o swoich potrzebach. Asertywność postuluje równowagę pomiędzy potrzebami jednostki a potrzebami innych osób. Jednocześnie dostarcza nam gotowych wzorców, jak postępować w konkretnych sytuacjach, aby zachowywać się asertywnie.

CO WYRÓŻNIA ZACHOWANIA ASERTYWNE

Asertywność jest skuteczna szczególnie w sytuacjach egzekwowania, chronienia siebie, realizowania swoich potrzeb, bronienia racji, gdy ścierają się różne interesy. Do niedawna wydawało się, że mieliśmy do wyboru dwie skrajnie różne strategie – uległość, czyli ustępuj, nawet jeżeli jest to dla ciebie niekorzystne; druga – agresywność, czyli atakuj, nawet jak stawka jest niska. W pierwszej sytuacji unikamy konfliktu, konfrontacji, ale kosztem samych siebie, często czujemy się wykorzystywani, słabi, kierujemy ostrze krytyki i złości w swoją stronę, pytając: „jak mogę pozwalać się tak wykorzystywać?”. Doświadczamy siebie z pozycji ofiary. W drugiej sytuacji realizujemy własne cele, bronimy własnych interesów, ale naruszamy granice innych, dążymy do dominacji i podporządkowania, ranimy drugą osobę, naszą obroną jest atak, w rezultacie inni odwracają się od nas. Stajemy się agresorem. Co zrobić, jeżeli nie chcemy być ani jednym, ani drugim? Jeśli chcemy realizować swój cel, zachowując szacunek do siebie i do drugiej strony, czyli wyegzekwować swoje prawa, nie będąc jednocześnie uległym ani agresywnym? W takiej sytuacji musimy zachowywać się asertywnie. W celu lepszego zrozumienia różnicy pomiędzy poszczególnymi zachowaniami, poniżej opisałem charakterystyczne zachowania osób postępujących ulegle, agresywnie i asertywnie.

Ludzie zachowujący się ulegle:
– wygłaszają długie, zawiłe zdania;
– unikają wypowiedzi w pierwszej osobie;
– używają wyrażeń „osłabiających”, np. „przepraszam, że zawracam głowę…”.
– umniejszają swoją wartość, a innym często przypisują nieadekwatne, pozytywne cechy;
– wypowiadają się w sposób, który pozwala ignorować ich zdanie, potrzeby i pragnienia, np.: „to naprawdę nieważne”, „nie ma znaczenia”, „to drobiazg”;
– unikają sytuacji konfliktowych;
– mają tendencję do podporządkowania i ustępowania.

Ludzie zachowujący się agresywnie:
– nadużywają w wypowiedziach słowa „ja”;
– używają gróźb, np. „radzę ci to natychmiast zrobić”;
– deprecjonują innych i jednocześnie mają bardzo wysoką samoocenę;
– często używają takich słów, jak „powinieneś”, „musisz”, „to twój obowiązek”;
– łatwo przypisują winę innym;
– łatwo okazują złość;
– traktują innych z góry, szczególnie wyraża się to w sposobie mówienia, tonie głosu, kontakcie wzrokowym itp.;
– dążą do dominacji, moje interesy są ważniejsze od twoich;
– narzucają swoje zdanie.

Ludzie zachowujący się asertywnie:
– mówią otwarcie o swoich poglądach, potrzebach i opiniach;

– wypowiadają zdania krótkie i na temat;
– wypowiadają się w pierwszej osobie: „sądzę”, „chcę”;
– oddzielają fakty od opinii „z moich doświadczeń wynika”;
– koncentrują się na rozwiązaniu problemu;
– szanują innych i jednocześnie mają świadomość własnych potrzeb;
– unikają sformułowań w rodzaju: „powinieneś”, „musisz”;
– mają adekwatne poczucie własnej wartości;
– posługują się pytaniami otwartymi, chcąc poznać zdanie, opinie i pragnienia innych.

STRATEGIA WYGRANY – WYGRANY

Strategia wygrany – wygrany postuluje, iż najbardziej konstruktywne relacje między ludźmi bazują na założeniu wygranej dla obu stron, a asertywność jest jednym z narzędzi, za pomocą których możemy w praktyce ją zrealizować. Symbolicznie przedstawiłem dynamikę relacji między ludźmi, widać na nim różnice pomiędzy opisywanymi przeze mnie strategiami. Jak widzimy, w sytuacji postawy uległej dynamikę relacji możemy zdefiniować w dwóch zdaniach: „ja jestem przegrany – ty jesteś wygrany”; w postawie agresywnej: „ja jestem wygrany – ty jesteś przegrany”, a w postawie asertywnej: „ja jestem wygrany i ty jesteś wygrany”. Pamiętaj, strategia wygrany – wygrany jest cechą charakterystyczną dla asertywności.

KOMUNIKATY TYPU JA A KOMUNIKATY TYPU TY

Kolejną bardzo ważną cechą komunikowania się w sposób asertywny jest umiejętność formułowania indywidualnego przekazu z poziomu komunikatów typu JA i świadoma rezygnacja z komunikatów typu TY. Co to znaczy? Czym one się różnią? W przykładach po lewej stronie odwołuję się do faktów, np. brak realizacji umowy i w związku z tymi faktami odwołuję się do konsekwencji, jakie one miały dla mnie, mówię o uczuciach, jakie, przeżywałem w związku z nimi. To komunikaty typu JA. Rezygnuję natomiast z osobistego odnoszenia się do drugiej osoby, mówienia tego, co ona myśli, czuje, nazywania jej postawy, jej cech charakteru czy formułowania wniosków co do motywów, jakimi się ona kieruje. To komunikaty typu TY. Pamiętaj, jeżeli chcesz się komunikować asertywnie, formułuj swój przekaz, opierając się na komunikatach typu JA.

ZNACZENIE KOMUNIKACJI NIEWERBALNEJ

Kolejnym bardzo ważnym aspektem, o którym warto wspomnieć, jest znaczenie komunikacji niewerbalnej. Jej znaczenie jest nie do przecenienia, to w jaki sposób będziemy formułować swoje wypowiedzi, w dużej mierze będzie decydowało o tym, jak zostaniemy przez drugą stronę odebrani, czyli nawet jeżeli w słowach zachowamy się zgodnie z ideą asertywności, to poprzez to, jak to wypowiemy, możemy być odebrani zarówno jako osoba zachowująca się asertywnie, jak i jako osoba zachowująca się ulegle lub agresywnie. Pamiętaj, kiedy komunikujesz się asertywnie, liczy się nie tylko to, co mówisz, ale również, jak mówisz.

PODSUMOWANIE

Asertywność pomaga nam w sposób konstruktywny dbać o własne interesy i swoje prawa, podpowiada, jak mamy się zachować w trudnych sytuacjach. Jest świadomym wyborem i decyzją myślenia i zachowywania się w sposób asertywny. Jest wyjściem z uwikłania pomiędzy uległością a dominacją, pomiędzy ucieczką a walką.

*psycholog, trener OMD
www.omd.edu.pl