Higiena w gabiniecie

Czynnikami determinującymi szeroko pojęte bezpieczeństwo sanitarne w gabinecie stomatologicznym są: prawidłowe postępowanie ze stosowaną w nim bielizną i wytwarzanymi odpadami. Prawidłowy schemat postępowania w tym zakresie ma istotne znaczenie dla zabezpieczenia pacjentów i personelu przed rozprzestrzenianiem się zakażeń.

W praktyce stomatologicznej ważne jest nie tylko wykonanie usługi medycznej z największą starannością i znajomością sztuki lekarskiej, lecz także zastosowanie odpowiednich procedur, które zabezpieczą pacjenta i personel przed dostępem drobnoustrojów. Podstawową zasadą etyczną obowiązującą w medycynie jest bowiem: „Primum non nocere – Po pierwsze nie szkodzić” (1).

Nazwa „zakażenia szpitalne” wynika z jednoznacznego skojarzenia ze szpitalami zjawiska obecnie łączonego ze wszystkimi jednostkami opieki zdrowotnej. Wiadomo bowiem, że mikroorganizmy chorobotwórcze stanowią zagrożenie we wszystkich placówkach medycznych, niezależnie od wielkości oraz profilu świadczonych usług (2).

Wywiad z pacjentem mający na celu ustalenie obecnego stanu jego zdrowia (np. zakażenie żółtaczką zakaźną typu B lub C, HIV) często jest niemiarodajny z uwagi na przypadki wprowadzania w błąd personelu medycznego. Z tego względu każdy pacjent powinien być traktowany jako potencjalne źródło zakażenia, bez wyjątku i niezależnie od inwazyjności przeprowadzanych procedur medycznych (1).

POSTĘPOWANIE Z BIELIZNĄ I ODPADAMI A PRZEPISY PRAWA

stomatologicznych regulują odrębneW zależności od tego, czy dana jednostka prowadzi działalność na zasadach przewidzianych dla zakładów opieki zdrowotnej czy dla prywatnej praktyki lekarskiej wymagania dla gabinetów przepisy prawa.

Zakłady opieki zdrowotnej

Dla placówek, które w rozumieniu Ustawy z 30 sierpnia 1991 r. (Dz.U. z 2007 r. nr 14, poz. 89 z późn. zm.) (3) są zakładami opieki zdrowotnej, przepisem szczegółowym określającym wymagania, jakim powinny odpowiadać pod względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej, jest Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. (Dz.U. nr 31, poz. 158) (4), natomiast prywatna praktyka lekarska powinna spełniać szczegółowe wymagania określone w Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z 9 marca 2000 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia, urządzenia i sprzęt medyczny, służące wykonywaniu indywidualnej praktyki lekarskiej, indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej i grupowej praktyki lekarskiej (Dz.U. nr 20, poz. 254) (5). Przewidziane wymienionymi przepisami warunki dla stosowanej w placówce bielizny przedstawiają się następująco.

W przypadku gdy gabinet stomatologiczny funkcjonuje w ramach zakładu opieki zdrowotnej, zgodnie z § 24 Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. (Dz.U. nr 31, poz. 158) (4) w placówce
takiej winny znajdować się:

• pomieszczenia lub wydzielone miejsca do składowania bielizny czystej,
• pomieszczenia lub wydzielone miejsca do składowania bielizny brudnej,
• pomieszczenie lub wydzielone miejsce na odpady.

Indywidualna praktyka lekarska

Przytoczone Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 9 marca 2000 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia, urządzenia i sprzęt medyczny służące wykonywaniu indywidualnej praktyki lekarskiej, indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej i grupowej praktyki lekarskiej (Dz.U. nr 20, poz. 254) (5), w § 2. ust. 1. ustala wymagania ogólne fachowe i sanitarne, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia, w których lekarz, lekarz stomatolog może wykonywać praktykę, oraz urządzenia, za pomocą których mogą być wykonywane czynności w ramach praktyki.

Punkt 21 tego przepisu określa, iż urządzenia pomieszczenia powinny zapewniać m.in.:

– przechowywanie czystej bielizny w wydzielonym, odpowiednio zabezpieczonym miejscu (szafy, pojem niki),
– gromadzenie brudnej bielizny w workach foliowych poza pomieszczeniem, w którym udzielane są świadczenia zdrowotne,

– gromadzenie odpadów komunalnych w zamykanych pojemnikach zaopatrzonych w worki foliowe,
– postępowanie z odpadami komunalnymi i z odpadami z działalności służb medycznych zgodnie z przepisami ustawy o odpadach.

Jak widać, warunki przechowywania czystej i gromadzenia bielizny brudnej oraz odpadów określone w niniejszych przepisach w obu typach obiektów powinny mieć wspólny mianownik: zasadę rozdziału bielizny brudnej i odpadów, prawidłowe zabezpieczenie przed wtórnym zanieczyszczeniem bielizny czystej oraz zabezpieczenie bielizny brudnej i prawidłowe jej przechowywanie do czasu przekazania do prania w stosownej pralni.

OGÓLNE ZASADY POSTĘPOWANIA Z BIELIZNĄ CZYSTĄ I BRUDNĄ

Bielizna brudna powinna być zapakowana w miejscu użycia w odpowiednie worki, przesłana do pralni, tam poddana procesowi prania z jednoczesną dezynfekcją w przeznaczonych do tego celu urządzeniach pralniczych. Bielizna umieszczona w worku nie powinna być z niego wyjmowana, aż do załadowania do pralnicy. Jak już wcześniej zaznaczono, w celu zminimalizowania narażenia pracowników i środowiska na zanieczyszczenie drobnoustrojami pochodzącymi z bielizny, pomieszczenia do magazynowania brudnej bielizny powinny być odizolowane.

Worki użyte do zbierania i transportu bielizny powinny być: bakterioszczelne, grube, o dużej wytrzymałości mechanicznej. Oznakowanie worka powinno informować o rodzaju zawartej w nim bielizny. Worki przeznaczone do bielizny zakaźnej powinny być wyraźnie oznakowane.

Bielizna używana w gabinetach dentystycznych powinna być poddawana dezynfekcji w procesie prania. W czasie tego procesu pod wpływem czynników fizykochemicznych następuje uwolnienie zanieczyszczeń znajdujących się na bieliźnie, do kąpieli piorącej przenoszone są również drobnoustroje. Dezynfekcja następuje wskutek działania temperatury lub skojarzonego współdziałania stosowanych środków piorących i dezynfekcyjnych (6).

Należy zaznaczyć, iż celem wyeliminowania potencjalnego zagrożenia epidemicznego bielizna brudna powinna być prana w pralniach świadczących usługi zakładom opieki zdrowotnej i posiadających tzw. „barierę higieniczną”. Bezwzględnie nie należy jej prać w warunkach domowych.

Bielizna czysta musi być chroniona przed skażeniem drobnoustrojami podczas transportu i przechowywania. Nie może być przewożona luzem i powinna być przechowywana w szafach lub osłonięta szczelnymi pokrowcami. Należy wyjmować tyle bielizny, ile natychmiast zostanie wykorzystane. Bielizna nie powinna leżeć „luzem”, poza szafami (6). Obecnie w większości gabinetów stomatologicznych stosuje się bieliznę jednorazową. Istotne jest, z uwagi na możliwość jej skażenia krwią lub wydzielinami ustrojowymi, by po każdym pacjencie traktować ją jak odpad medyczny. Tym samym cały sposób postępowania po użyciu bielizny jednorazowego użycia należy podporządkować zasadom obowiązującym przy wytwarzaniu w gabinecie odpadów medycznych omawianym poniżej.

JAK POSTĘPOWAĆ Z ODPADAMI

Kolejnym aspektem mającym wpływ na bezpieczeństwo sanitarne w gabinecie stomatologicznym jest wytwarzanie w nim odpadów. Dlatego tak ważne jest prawidłowe postępowanie w szczególności z odpadami medycznymi. Aby lepiej zrozumieć zagrożenia, jakie kryją odpady medyczne, należy przytoczyć stanowisko zajmowane w tym temacie przez mikrobiologów w odniesieniu do odpadów powstających w szpitalach: „odpady poszpitalne i ścieki są niebezpieczne dla zdrowia i życia człowieka głównie z powodu obecności w nich chorobotwórczych drobnoustrojów: bakterii, prątków, wirusów, grzybów i pasożytów. Z powyższych względów odpady te są źródłem infekcji, czyli skażeń, tak wewnątrzszpitalnych, jak i pozaszpitalnych” (7). Należy podkreślić, iż niektóre bakterie wykazują zdolność do wytwarzania form przetrwalnikowych, pozwalających na uzyskanie odporności na działanie czynników środowiskowych, w tym podwyższonej temperatury (8).

Powyższe stanowisko zajęto w odniesieniu do odpadów wytwarzanych w szpitalach, jednak przyjąć należy, iż niebezpieczeństwa te mogą dotyczyć również innych, poza szpitalami, placówek służby zdrowia, ze szczególnym uwzględnieniem tych, w których dochodzi do naruszenia ciągłości tkanek. czyli również gabinetów stomatologicznych.

Zasady postępowania z odpadami m.in. komunalnymi oraz z odpadami z działalności służb medycznych zostały uregulowane przez kilka przepisów prawa, z których najważniejsza jest Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz.U. z 2010 r. nr 185, poz. 1243 z późn. zm.) (9). W myśl ustawy pod pojęciem odpadów komunalnych należy rozumieć „odpady powstające w gospodarstwach domowych, (…) a także odpady niezawierające odpadów niebezpiecznych pochodzące od innych wytwórców odpadów, które ze względu na swój charakter lub skład są podobne do odpadów powstających w gospodarstwach domowych”. Odpadami medycznymi są „odpady powstające w związku z udzielaniem świadczeń zdrowotnych oraz prowadzeniem badań i doświadczeń naukowych w zakresie medycyny”.

Odpady medyczne

Aktem wykonawczym do cytowanej ustawy o odpadach jest Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 lipca 2010 r. w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z odpadami medycznymi (Dz.U. z 2010 r. nr 139, poz. 940) (10), które określa sposób postępowania z odpadami medycznymi, w tym:

– zasady zbierania i czasowego magazynowania odpadów medycznych przed poddaniem odpadów procesowi unieszkodliwiania, a w przypadku braku takich możliwości – przed ich przetransportowaniem do miejsca unieszkodliwiania;

– warunki transportu wewnętrznego odpadów medycznych w obiektach, w których udziela się świadczeń zdrowotnych lub prowadzi badania i doświadczenia naukowe w zakresie medycyny, zwanego dalej „transportem wewnętrznym odpadów medycznych”.

Rozporządzenie to dotyczy odpadów medycznych:

1) o kodach 18 01 02*, 18 01 03* i 18 01 82*;
2) o kodach 18 01 06*, 18 01 08*, 18 01 10*;
3) o kodach 18 01 01, 18 01 04, 18 01 07, 18 01 09.

Aby prawidłowo ustalić rodzaj wytwarzanych w gabinecie odpadów medycznych, należy sięgnąć do innego przepisu. Jest nim Rozporządzenie Ministra Środowiska z 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. nr 112, poz. 1206) (11), które określa sposób klasyfikowania odpadów oraz katalog odpadów wraz z listą odpadów niebezpiecznych. I tak, należące do grupy 18 odpady medyczne i weterynaryjne to m.in.:

– inne odpady, które zawierają żywe drobnoustroje chorobotwórcze lub ich toksyny oraz inne formy zdolne do przeniesienia materiału genetycznego, o których wiadomo lub co do których istnieją wiarygodne podstawy do sądzenia, że wywołują choroby u ludzi i zwierząt (np. zainfekowane pieluchomajtki, podpaski, podkłady), z wyłączeniem 18 01 80 i 18 01 82 – kod 18 01 03*,
– chemikalia, w tym odczynniki chemiczne, zawierające substancje niebezpieczne
– kod 18 01 06*,
– leki cytotoksyczne i cytostatyczne – kod 18 01 08*,
– odpady amalgamatu dentystycznego
– kod 18 01 10*,
– narzędzia chirurgiczne i zabiegowe i ich resztki (z wyłączeniem 18 01 03)
– kod 18 01 01,
– inne odpady niż wymienione w 18 01 03 – kod 18 01 04,
– chemikalia, w tym odczynniki chemiczne, inne niż wymienione w 18 01 06 – kod 18 01 07,
– leki inne niż wymienione w 18 01 08 – kod 18 01 09.

Wyjaśnić należy, że oznakowanie indeksem górnym w postaci gwiazdki (*) przy kodzie odpadów oznacza, że dany odpad jest odpadem niebezpiecznym.

Zasady zbierania odpadów medycznych

W myśl Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 30 lipca 2010 r. (10) odpady medyczne zbiera się do worków jednorazowego użycia z folii polietylenowej, nieprzezroczystych, wytrzymałych, odpornych na działanie wilgoci i środków chemicznych, z możliwością jednokrotnego zamknięcia, z tym że dla poszczególnych kodów odpadów przyporządkowana jest zróżnicowana kolorystyka worków, i tak:

– odpady medyczne, m.in. o kodzie 18 01 03* (z wyjątkiem odpadów o ostrych końcach i krawędziach), zbiera się do worków koloru czerwonego,
– odpady medyczne o kodach 18 01 06*, 18 01 08*, 18 01 10* (z wyjątkiem odpadów o ostrych końcach i krawędziach) zbiera się do worków koloru żółtego,
– odpady medyczne o kodach 18 01 01, 18 01 04, 18 01 07, 18 01 09 (z wyjątkiem odpadów o ostrych końcach i krawędziach) zbiera się do worków w kolorze innym niż czerwony lub żółty albo do pojemników wielokrotnego użycia.

Odpady medyczne o ostrych końcach i krawędziach zbiera się w pojemnikach jednorazowego użycia, sztywnych, odpornych na działanie wilgoci, mechanicznie odpornych na przekłucie bądź przecięcie. Zasady oznaczania kolorami poszczególnych rodzajów odpadów medycznych stosuje się odpowiednio do kolorystyki worków.

Worki jednorazowego użycia umieszcza się na stelażach lub w sztywnych pojemnikach w sposób pozwalający na uniknięcie zakażenia osób mających kontakt z workiem lub pojemnikiem. Pojemniki lub worki należy zapełniać do 2/3 ich objętości w sposób umożliwiający ich bezpieczne zamknięcie. Niedopuszczalne jest otwieranie raz zamkniętych pojemników lub worków jednorazowego użycia. Pojemniki lub worki powinny być wymieniane tak często, jak pozwalają na to warunki przechowywania oraz właściwości odpadów medycznych w nich gromadzonych, jednak nie rzadziej niż co 72 godziny. W przypadku uszkodzenia worka lub pojemnika należy go w całości umieścić w innym większym nieuszkodzonym worku lub pojemniku. Każdy pojemnik i każdy worek z odpadami medycznymi powinien posiadać widoczne oznakowanie identyfikujące zawierające:
– kod odpadów w nich przechowywanych;
– adres zamieszkania lub siedzibę wytwórcy odpadów;
– datę zamknięcia.

Zasady magazynowania odpadów medycznych

Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 lipca 2010 r. (10) dopuszcza magazynowanie odpadów medycznych o kodach 18 01 03*, 18 01 06*, 18 01 08*, 18 01 10* w odpowiednio przystosowanych do tego celu pomieszczeniach albo stacjonarnych lub przenośnych urządzeniach chłodniczych, przeznaczonych wyłącznie do magazynowania odpadów medycznych. Szczegółowe wymagania dla pomieszczeń i stacjonarnych urządzeń chłodniczych określone zostały w § 5 ust. 2 i 3 niniejszego rozporządzenia, jednak w gabinetach stomatologicznych zwykle wytwarzane są niewielkie ilości odpadów medycznych. W takich przypadkach rozporządzenie dopuszcza ich magazynowanie w przenośnych urządzeniach chłodniczych. Urządzenie takie powinno posiadać wnętrze wykonane z materiałów gładkich, łatwo zmywalnych i umożliwiających dezynfekcję, powinno być zabezpieczone przed dostępem owadów, gryzoni i innych zwierząt oraz przed dostępem osób nieupoważnionych. Magazynowanie odpadów medycznych o kodach 18 01 03*, 18 01 06*, 18 01 08*, 18 01 10* w temperaturze od 10°C do 18°C może odbywać się tak długo, jak pozwalają na to ich właściwości, jednak nie dłużej niż 72 godziny, natomiast w temperaturze do 10°C – nie dłużej niż 30 dni. Natomiast odpady medyczne o kodach 18 01 01, 18 01 04, 18 01 07, 18 01 09 mogą być magazynowane tak długo, jak pozwalają na to ich właściwości, jednak nie dłużej niż 30 dni.

Transport wewnętrzny odpadów medycznych

Transport wewnętrzny odpadów medycznych z miejsca ich powstawania do miejsca magazynowania, unieszkodliwiania lub odbioru odbywa się środkami transportu przeznaczonymi wyłącznie do tego celu. Jednakże i w temacie transportu rozporządzenie przewiduje inne rozwiązania w przypadku wytwarzania niewielkich ilości odpadów. Do transportu wewnętrznego można wówczas używać transportowych pojemników zamykanych.

Należy pamiętać, iż transport wewnętrzny odpadów medycznych wykonuje się w sposób uniemożliwiający uszkodzenie worka lub pojemnika i narażenie na bezpośredni kontakt z tymi odpadami, a środki transportu wewnętrznego odpadów medycznych i pojemniki wielokrotnego użycia należy zdezynfekować i umyć po każdym użyciu. W obiektach, gdzie udzielane są świadczenia zdrowotne, należy wyznaczyć miejsce przeznaczone do dezynfekcji, mycia i przechowywania wewnątrzzakładowych środków transportu wewnętrznego odpadów medycznych i pojemników wielokrotnego użycia,
które powinno posiadać:
– ściany i podłogi wykonane z materiałów gładkich, łatwo zmywalnych i umożliwiających dezynfekcję,
– dostęp do wody bieżącej z możliwością jej odprowadzenia do kanalizacji,
– możliwość swobodnego wjazdu i wyjazdu środka transportu wewnętrznego odpadów medycznych oraz dostępu pracowników obsługi.

W myśl Rozporządzenia Ministra Zdrowia z 30 lipca 2010 r. (10) podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych powinny opracować szczegółową procedurę postępowania z odpadami medycznymi na stanowiskach pracy, gdzie wytwarza się odpady medyczne. Warte podkreślenia jest, iż cytowany wyżej przepis dopuszcza w ciągu 12 miesięcy od dnia jego wejścia w życie (czyli od 19.08.2010 r.) gromadzenie odpadów medycznych w workach lub pojemnikach innego koloru niż określone w rozporządzeniu.

KONTROLA ORGANÓW PAŃSTWOWEJ INSPEKCJI SANITARNEJ

Państwowa Inspekcja Sanitarna (PIS), działając na podstawie Ustawy z 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz.U. z 2006 r. nr 122 poz. 851 z późn. zm.) (12), została powołana do realizacji zadań z zakresu zdrowia publicznego w celu ochrony zdrowia ludzkiego przed niekorzystnym wpływem szkodliwości i uciążliwości środowiskowych, zapobiegania powstawaniu chorób, w tym chorób zakaźnych i zawodowych.

Na co dzień organy PIS prowadzą bieżący nadzór nad gabinetami stomatologicznymi, zwracając szczególną uwagę na zagadnienia mogące mieć wpływ na jakość świadczonych usług, w tym ewentualne zagrożenia mogące powodować przenoszenie zakażeń i chorób zakaźnych.

Podstawowym przepisem uprawniającym organy PIS do tego działania jest Ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. nr 234 poz. 1570 z późn. zm.) (13), która określa zasady i tryb zapobiegania oraz zwalczania zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, w tym zasady i tryb rozpoznawania oraz monitorowania sytuacji epidemiologicznej oraz podejmowania działań przeciwepidemicznych i zapobiegawczych w celu unieszkodliwienia źródeł zakażenia, przecięcia dróg szerzenia się zakażeń i chorób zakaźnych oraz uodpornienia osób podatnych na zakażenie.

Przeprowadzając bieżące kontrole sanitarne, upoważniony przedstawiciel organu PIS sprawdza, czy zastany stan faktyczny jest zgodny z obowiązującymi przepisami, jak również będące w posiadaniu praktyki dokumenty, np. świadczące o zawarciu umowy z uprawnionym podmiotem na odbiór odpadów medycznych, dokumenty świadczące o przekazywaniu odpadów medycznych z właściwą częstotliwością. W przypadku stwierdzenia nieprawidłowości skutkujących naruszeniem przepisów prawnych organy PIS wydają decyzje, których wykonanie konsekwentnie egzekwują. Natomiast w przypadku stwierdzenia braku spełnienia podstawowych wymagań sanitarno-higienicznych strony są karane grzywną w drodze mandatu.

Wprawdzie nadrzędnym działaniem organów PIS jest nadzór nad przestrzeganiem przepisów epidemiologicznosanitarnych przez zobowiązane do tego osoby, instytucje, zakłady pracy, jednak nie można zapomnieć, że prowadzą one również kontrolę planowania i wykonywania czynności profilaktycznych przez m.in. oświatę zdrowotną (14), które to działania ściśle wiążą się z profilaktyką zakażeń i chorób zakaźnych. Należy więc mieć nadzieję, że każdy kontakt z pracownikami organów PIS, jak i ich obecność w gabinecie stomatologicznym może być pouczająca i pomocna w osiągnięciu wspólnego celu, jakim jest bezpieczeństwo epide miczne.

*Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Katowicach
40-957 Katowice
ul. Raciborska 39
wsse.katowice@pis.gov.pl

Piśmiennictwo
1. Rogalewicz R.: Jak skutecznie chronić gabinet stomatologiczny przed zakażeniami? „Poradnik Stomatologiczny”, nr 9/2009, 339.
2. Rogalewicz R.: Najnowsze rozwiązania w zakresie środków dezynfekcyjnych. „Dental Forum”, /1/2010/XXXVIII, Prace poglądowe, 92.
3. Ustawa z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (Dz.U. nr 14, poz. 89 z późn. zm).
4. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 2 lutego 2011 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać po względem fachowym i sanitarnym pomieszczenia i urządzenia zakładu opieki zdrowotnej (Dz.U. nr 31, poz. 158).
5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 9 marca 2000 r. w sprawie wymagań, jakim powinny odpowiadać pomieszczenia, urządzenia i sprzęt medyczny, służące wykonywaniu indywidualnej praktyki lekarskiej, indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej i grupowej praktyki lekarskiej (Dz.U. nr 20, poz. 254).
6. Medycyna Laboratorium Kosmetyka, Sterylizacja i Higiena, Portal Wiedzy: Postępowanie z bielizną i odzieżą roboczą, www.portal.medbit.pl/index.php?option= com_content&view=article&id=97&Itemid= 90.
7. Muszyński Z., Konieczny J.: Odpady medyczne – zagrożenia i unieszkodliwianie. „Mat. Konf. Utylizacja odpadów Medycznych”, Wyd. ABRYS. Poznań 1996, 5-21.
8. Wandrasz J.W.: "Gospodarka odpadami medycznymi". Wyd. PZIiTS Oddział Wielkopolski w Poznaniu 2000, 38.
9. Ustawa z 27 kwietnia 2001 r. o odpadach (Dz.U. z 2010 r. nr 185, poz. 1243 z późn. zm.).
10. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z 30 lipca 2010 r. w sprawie szczegółowego sposobu postępowania z odpadami medycznymi (Dz.U. z 2010 r. nr 139, poz. 940).
11. Rozporządzenie Ministra Środowiska z 27 września 2001 r. w sprawie katalogu odpadów (Dz.U. nr 112, poz. 1206).
12. Ustawa z 14 marca 1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej (Dz.U. z 2006 r. nr 122 poz. 851 z późn. zm.).
13. Ustawa z 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi (Dz.U. nr 234 poz. 1570 z późn. zm.).
14. Jabłoński L., Jabłońska-Chmielewska A.: Podstawy nowoczesnej profilaktyki chorób niezakaźnych i zakaźnych. „Epidemiologia – Podręcznik dla lekarzy i studentów medycyny”. Wyd. Folium, 1999, 57-59.