Sterylizacja w gabinecie stomatologicznym

lek. med. Grzegorz Hudzik, Dorota Wodzisławska-Czapla*

Tym razem na łamach „Asysty Dentystycznej” wracamy do tematu podjętego w poprzednim numerze, a mianowicie opracowania narzędzi stomatologicznych.

Wszystkie narzędzia mające kontakt z uszkodzonymi tkankami muszą być sterylne, a mające kontakt z błonami śluzowymi powinny być sterylne.

SORTOWANIE I PAKOWANIE
Po dokładnie przeprowadzonym procesie dekontaminacji (dezynfekcja, mycie) i wysuszeniu („Asysta Dentystyczna” 2/2010, s. 36-38) należy przejść do etapu pakowania narzędzi do sterylizacji. Przed pakowaniem należy jednak przeprowadzić sortowanie narzędzi, aby wyeliminować te niedomyte, uszkodzone, ze śladami rdzy. Wybór rodzaju opakowania zależy od metody wyjaławiania. Na rynku dostępne są opakowania jednorazowego użycia: torebki i rękawy papierowo-foliowe, papier krepowany, włóknina, folia poliamidowa, polietylenowa, poliestrowa, polipropylenowa, torebki włókninowo foliowe oraz opakowania wielorazowego użycia: kontenery do sterylizacji z filtrem, kontenery do sterylizacji z zaworem. Rozwój wiedzy spowodował eliminację puszek Schimellbuscha czy papieru siarczynowego bielonego jako opakowań do sterylizacji.

AUTOKLAWIZACJA
Metodą z wyboru dla wszystkich materiałów wytrzymujących temperaturę 140°C, najskuteczniejszą, najbardziej ekonomiczną oraz najbezpieczniejszą jest sterylizacja parą wodną pod zwiększonym ciśnieniem, czyli autoklawizacja. Parametry autoklawizacji dla danego urządzenia podawane są przez producenta. Najczęściej stosowane to temperatura 134°C w czasie 3,5-7 min przy ciśnieniu 2 atm oraz temperatura 121°C w czasie 15-20 minut przy ciśnieniu 1 atm. Na proces sterylizacji składa się: nagrzanie komory autoklawu, penetracja przegrzanej pary wodnej w załadunku, utrzymanie temperatury (czas sterylizacji), chłodzenie komory (suszenie). Biorąc powyższe pod uwagę, należy zauważyć, iż czynniki wpływające na efekt autoklawizacji to: parametry sterylizacji (czas, temperatura, ciśnienie), rodzaj zastosowanego opakowania, rodzaj załadunku, stopień i sposób załadowania komory, całkowite usunięcie powietrza z komory sterylizacyjnej. Sterylizacja suchym gorącym powietrzem, ze względu na liczne wady, takie jak: ograniczony zakres stosowania ze względu na wysoką temperaturę wykorzystywaną w tej metodzie sterylizacji, a co za tym idzie uszkadzanie sterylizowanych materiałów, jej długotrwałość i nieekonomiczność, znaczne różnice temperatur w poszczególnych punktach komory sterylizatora oraz brak blokady drzwi, jest traktowana jako błąd w sztuce sterylizacji narzędzi medycznych, w tym i stomatologicznych. Błędem jest również traktowanie urządzeń Kavoklave jako sterylizatorów ze względu na to, iż brak w nich etapu suszenia i wsad zawsze pozostaje mokry, co stwarza możliwość potencjalnego, powtórnego skażenia jeszcze przed użyciem narzędzi. Ponadto nie ma możliwości kontroli skuteczności tych procesów. Produkt sterylizowany powinien być „zgodny” z metodą sterylizacji, dlatego wykorzystuje się również metody sterylizacji niskotemperaturowej, między innymi tlenkiem etylenu, parą wodną z formaldehydem, sterylizację plazmową. Jednakże są to metody rzadko stosowane w gabinetach stomatologicznych, przeznaczone dla narzędzi ulegających zniszczeniu w wyższych temperaturach (termolabilnych). Wyrób sterylny jest wolny od zdolnych do życia drobnoustrojów, czyli gdy teoretyczny poziom żywych drobnoustrojów nie jest wyższy niż 1 mikroorganizm na 1 x 10-6 sterylizowanych jednostek końcowego produktu. Zatem celem sterylizacji jest zapewnienie poziomu sterylności SAL 10-6, który zależy od: wstępnego zanieczyszczenia mikrobiologicznego, zwalniania wyrobu po sterylizacji, przechowywania, dystrybucji, dokumentacji sterylizacji oraz kwalifikacji personelu, a nie tylko sprawności technicznej urządzenia sterylizacyjnego. Sterylizacja to proces specjalny, nie może być weryfikowana jedynie przez sprawdzenie produktu końcowego. W celu potwierdzania efektywności sterylizacji powinna być stosowana walidacja, czyli udokumentowana procedura, w celu uzyskania rejestrowania i interpretowania danych wymaganych do wykazania, że proces będzie zgodny z uprzednio określoną specyfikacją. Temat walidacji jest szeroko poruszany w wydawnictwach poświęconych sterylizacji i tam odsyłamy wszystkie zainteresowane osoby.

PRZECHOWYWANIE NARZĘDZI PO STERYLIZACJI
Kolejnym niezwykle ważnym elementem jest przechowywanie narzędzi po sterylizacji. Dążyć należy do stworzenia idealnych warunków przechowywania materiału sterylnego (pomieszczenie klimatyzowane, ze stałą temperaturą 23°C oraz stałą wilgotnością 50%). Warunki przechowywania muszą wykluczać możliwość wtórnego skażenia wysterylizowanych materiałów. Czas przechowywania jałowych pakietów w naszych warunkach zależy od rodzaju opakowania, a także warunków przed, po i w trakcie sterylizacji. Należy bezwzględnie zwracać uwagę na termin ważności wyrobu sterylnego oraz na prawidłowy sposób otwierania opakowań.

WEWNĘTRZNA KONTROLA SKUTECZNOŚCI STERYLIZACJI
Na koniec tych rozważań poruszyć należy sprawę wewnętrznej kontroli skuteczności sterylizacji. Kontrola wewnętrzna powinna być prowadzona metodami fizycznymi (manometry, termometry, wydruki urządzeń), za pomocą testów chemicznych, których zasada działania opiera się na zmianie zabarwienia naniesionej substancji chemicznej pod wpływem czynnika lub czynników sterylizacji (taśmy samoprzylepne, rurki, paski, „dryfujące tabletki”, Bowie&Dicka) oraz za pomocą testów biologicznych. Zasada „działania” tych ostatnich polega na sprawdzeniu skuteczności zabicia w danym procesie sterylizacji odpowiednio dobranych spor – zarodników – przetrwalników (nazwy zamiennie stosowane w literaturze) bakterii (testy typu Sporal, fiolkowe). Prowadząc kontrolę wewnętrzną skuteczności sterylizacji, nie można pominąć końcowego etapu, jakim jest dokumentacja monitoringu sterylizacji. Ma ona na celu udokumentowanie, że każdy pacjent wszystkie zabiegi wymagające użycia sprzętu sterylnego miał wykonane takim sprzętem. Im dokładniej prowadzona dokumentacja i im bardziej powiązana z procedurami wykonywanymi u danego pacjenta, tym lepsza możliwość obrony personelu medycznego przed ewentualnymi roszczeniami pacjenta.

PODSUMOWANIE
Mamy nadzieję, że przedstawiony cykl artykułów poświęconych higienie w gabinecie stomatologicznym pozwoli nieco inaczej spojrzeć na nasze nawyki w codziennej pracy, aby dawała nam więcej satysfakcji i była bezpieczniejsza, mimo zagrożeń biologicznych i chemicznych, na jakie jesteśmy narażeni na swoich stanowiskach pracy.

*Wojewódzka Stacja Sanitarno-
Epidemiologiczna w Katowicach
40-957 Katowice, ul. Raciborska 39
e-mail: wsse.katowice@pis.gov.pl

Piśmiennictwo
1. Pawełek J., Kosek A., Stopa A.: Przepisy Sanitarno-Epidemiologiczne i procedury do stosowania w gabinetach stomatologicznych; 2006; www.oilkrakow.org.pl/stomatolog/sanepid.html
2. Jakimiak B., Röhm-Rodowald E.: Zasady sterylizacji narzędzi i sprzętu medycznego. [In:] Kanclerski K., Kuszewski K., Tadeusiak B. (eds.), „Wybrane zasady ochrony pracowników medycznych przed zawodowymi zagrożeniami biologicznymi”. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2001: 47-65.
3. Ustawa z 5.12.2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi, Dz.U. 2008 nr 234 poz.1570 z późn. zm.