Dezynfekcja jako „sposób” zapobiegania zakażeniom.

Grzegorz Hudzik, Dorota Wodzisławska-Czapla*

Wymagania ustawowe obejmują w szczególności: zapewnienie warunków skutecznej sterylizacji materiałów medycznych, narzędzi i innego sprzętu medycznego oraz prowadzenie prawidłowych procesów dekontaminacji, w tym dezynfekcji.

Dekontaminacja narzędzi i sprzętu medycznego (śródtytuł)

Wszystkie narzędzia, bezpośrednio po użyciu, podlegają dezynfekcji, myciu, suszeniu, przeglądowi, pakowaniu do sterylizacji, procesowi sterylizacji, magazynowaniu i ponownemu użyciu.

Ostrożność przede wszystkim (bold)

Wszystkie narzędzia stomatologiczne po użyciu, jak również nieużywane, rozpakowane narzędzia znajdujące się na powierzchniach w gabinecie stomatologicznym podczas przyjmowania pacjenta należy traktować jak skażone i bezwzględnie poddać dezynfekcji w preparacie dezynfekcyjnym o działaniu bakteriobójczym (B) (z uwzględnieniem zabicia prątków gruźlicy – Tbc), grzybobójczym (F) oraz wirusobójczym (V). Skróty użyte w nawiasach są powszechnie stosowane w instrukcjach użycia preparatów zamieszczanych na opakowaniach. Narzędzia dezynfekujemy poprzez pełne, uwzględniające wszystkie powierzchnie wraz z zakamarkami dezynfekowanych przedmiotów, zanurzenie ich w prawidłowo (zgodnie z etykietą w języku polskim preparatu) sporządzonym roztworze preparatu dezynfekcyjnego.

Preparat dezynfekcyjny (bold)

Roztwór roboczy wykonujemy z preparatu macierzystego, który należy przechowywać w oryginalnych opakowaniach, w miejscach niedostępnych dla osób niepowołanych. Roztwory należy przygotowywać w wyznaczonym do tego celu pomieszczeniu/miejscu ze sprawną wentylacją.

Obecnie dąży się do używania gotowych do użycia preparatów dezynfekcyjnych, nie wymagających sporządzania z nich roztworów roboczych. Tendencja ta pozwala eliminować potencjalne błędy przy wykonywaniu roztworu roboczego oraz wpływa na poprawę bezpieczeństwa toksykologicznego personelu.

Potrzebny roztwór powinien być sporządzony, za każdym razem świeży, możliwie w krótkim czasie przed dezynfekcją. Bezwzględnie należy przestrzegać narzucanego przez producenta środka czasu od przygotowania roztworu do jego wykorzystania. Jest to niezwykle ważne zwłaszcza w przypadku preparatów ulegających szybkiej biodegradacji.

Sporządzony roztwór preparatu dezynfekcyjnego umieszczamy w profesjonalnym pojemniku odpowiedniej do potrzeb wielkości przeznaczonym do dezynfekcji posiadającym sito i szczelną pokrywę. Po poprzedniej dezynfekcji, przed wlaniem świeżo sporządzonego roztworu preparatu dezynfekcyjnego, sam pojemnik do dezynfekcji powinien być umyty i zdezynfekowany chemicznie lub fizycznie poprzez wyparzenie gorącą wodą, a następnie wysuszony. Naczynia, zawierające użytkowe roztwory, powinny być oznakowane: pełną nazwą preparatu, zastosowanym stężeniem, datą/ godziną przygotowania roztworu oraz podpisem osoby przygotowującej roztwór.

Osoby przygotowujące roztwory robocze preparatów dezynfekcyjnych powinny stosować sprzęt ochrony osobistej: rękawice, dodatkowy fartuch foliowy lub jednorazowy, okulary lub osłony na twarz.

W przypadku wyboru metody chemicznej zasadnicze znaczenie ma sam dobór środka dezynfekcyjnego z właściwej dla naszych potrzeb grupy chemicznej oraz skrupulatne zachowanie parametrów dezynfekcji (stężenia preparatu, czas dezynfekcji itp.) wymaganego w karcie charakterystyki bądź na etykiecie preparatu. Czas dezynfekcji należy liczyć od włożenia ostatniego narzędzia i zawsze przestrzegać czasu dezynfekcji podanego przez producenta, nigdy nie można na własną rękę skracać go lub wydłużać czasu dezynfekcji.

Używanie preparatów dezynfekcyjnych reguluje ustawa o wyrobach medycznych, ustawa o produktach biobójczych, prawo farmaceutyczne, ustawa o substancjach chemicznych oraz przepisy uzupełniające wymienione akty prawne. My, użytkownicy, oczekujemy po środkach dezynfekcyjnych, aby były skuteczne bójczo tzn. jak mówią słowa reklamy powinny „zabijać na śmierć” to co nam zagraża, czyli bakterie, wirusy, grzyby. Nie powinny niszczyć dezynfekowanych tworzyw i materiałów, które dezynfekujemy, ani mieć negatywnego wpływu na ludzi oraz środowisko. Powinny natomiast być aktywne wobec innych substancji dodatkowych, jak zanieczyszczeń wody, czy pozostałości materiału biologicznego.

Wśród listy naszych oczekiwań wobec preparatów dezynfekcyjnych znajduje się trwałość preparatu od momentu przygotowania roztworu roboczego do przeprowadzenia dezynfekcji, a z drugiej strony szybkość, z jaką preparat ulega biodegradacji, co z kolei jest związane z ochroną środowiska.

Odpowiedni zapach jest sprawą niezwykle subiektywnego odczucia i nie powinien podlegać dyskusji. Na końcu listy powinno znaleźć się wymaganie pierwszorzędnej wagi, aby preparat był skuteczny w stężeniach limitowanych względami organizacyjnymi, ekonomicznymi i toksykologicznymi. Wybór preparatu zawsze zależy od użytkownika. Pracownicy Państwowej Inspekcji Sanitarnej weryfikują jedynie dobór preparatu w aspekcie jego spektrum bójczego w kontekście potencjalnego zagrożenia mikrobiologicznego oraz spełnienie zasad bezpiecznego stosowania preparatów dezynfekcyjnych.

Proces mycia (bold)

Po przeprowadzeniu prawidłowo procesu dezynfekcji przedmioty należy poddać procesowi mycia. Mycie może się odbywać ręczne, z bezwzględnym przestrzeganiem zasady mycia najpierw w wodzie letniej, a następnie w wodzie ciepłej (jako pierwsze wodą letnią usuwane są zanieczyszczenia białkowe, które przy zastosowaniu w pierwszej kolejności wody ciepłej uległy by denaturacji i byłyby trudniejsze do usunięcia). Mycie manualne powinno być przeprowadzane za pomocą szczoteczek przeznaczonych do tego celu. Szczoteczki po użyciu i dekontaminacji powinny być również wysuszone, zapakowane i wysterylizowane.

Mycie mechaniczne zawsze jest bardziej polecane niż mycie ręczne. Do mycia mechanicznego można wykorzystywać myjnie-dezynfektory różnego typu oraz myjnie ultradźwiękowe. Te ostatnie nie są alternatywą dezynfekcji, gdyż w tych urządzeniach mechanicznie, za pomocą ultradźwiękówo odrywane są jedynie drobiny zanieczyszczeń. Są jednak zalecane do oczyszczania wierteł stomatologicznych. Ostatnim etapem mycia powinno być płukanie wodą destylowaną.

Suszenie (bold)

Po dokładnym umyciu następnym etapem jest suszenie, nigdy nie wycieranie. Celem suszenia jest usunięcie wilgoci, która może: zamoczyć opakowania sterylizacyjne, stanowić barierę dla czynnika sterylizującego, spowodować wystąpienia osadu (plamy). Należy pamiętać o stworzeniu warunków suszenia zapobiegających powtórnej kontaminacji. Z powyższego jasno wynika, iż np. parapet otwartego okna nie jest zalecanym miejscem suszenia czy pakowania do sterylizacji przygotowywanego instrumentarium.

Sortowanie i pakowanie (bold)

Przed pakowaniem należy przeprowadzić sortowanie narzędzi, aby wyeliminować narzędzia niedomyte, uszkodzone, ze śladami rdzy oraz narzędzia wymagające smarowania, a także zabezpieczyć odpowiednim preparatem.

Podsumowanie (śródtytuł)

Na koniec przedstawimy kilka uwag na temat dezynfekcji powierzchni w gabinecie dentystycznym. Podczas dezynfekcji powierzchni stosujmy zasadę, iż powierzchnie wolne od  zanieczyszczeń organicznych zawsze dezynfekujemy w spektrum bójczym uwzględniając bakterie oraz stosownie do zagrożenia mikrobiologicznego uwzględniając Tbc, F, V. Powierzchnie z widocznymi zanieczyszczeniami organicznymi dezynfekujemy B, Tbc, F, V.

Z punktu widzenia zagrożenia toksykologicznego nie akceptuje się stosowania do dezynfekcji powierzchni preparatów zawierających formaldehyd. W przypadku preparatów z aldehydem glutarowym należy stosować ograniczenia (stęż <0,2%, wentylacja, preparat w urządzeniach spryskujących stosuje się tylko w przypadku  trudno dostępnych powierzchni).

Ze względów organizacyjnych czas działania preparatu do dezynfekcji powierzchni nie powinien być dłuższy niż 15 minut. Zawsze należy mieć na uwadze, iż preparaty konfekcjonowane w butelkach z atomizerem należy używać jedynie do trudno dostępnych miejsc, nigdy do dużych powierzchni ze względów toksykologicznych.

Kolejne etapy postępowania z narzędziami dotyczące sterylizacji zostaną omówione w następnym numerze.

*Wojewódzka Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna w Katowicach

ul. Raciborska 39

40-957 Katowice

e-mail:

Piśmiennictwo:

1. Pawełek J., Kosek A., Stopa A.: Przepisy Sanitarno-Epidemiologiczne i procedury do stosowania w gabinetach stomatologicznych. 2006, www.oilkrakow.org.pl/ stomatolog/sanepid.html.

2. Tadeusiak B.: Zasady postępowania z zanieczyszczonymi narzędziami i sprzętem medycznym. W: Kanclerski K., Kuszewski K., Tadeusiak B. (eds.): Wybrane zasady ochrony pracowników medycznych przed zawodowymi zagrożeniami biologicznymi. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa, 2001, 35-46.

3. Ustawa z dnia 5.12.2008r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi - Dz. U. 2008 Nr 234 poz.1570 z późn. zm.

4. Hudzik G., Wodzisławska-Czapla D.: Podstawowe zagadnienia dezynfekcji w gabinetach stomatologicznych. Asystentka i higienistka stomatologiczna, 1, 2010, 18-20.